കേരളത്തിലെ സർപ്പാരാധനയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചടങ്ങുകളിലൊന്നാണ് ആയില്യം പൂജ. മലയാള മാസങ്ങളിലെ ആയില്യം നക്ഷത്രദിവസങ്ങളിൽ നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളിലും തറവാടുകളിലെ സർപ്പക്കാവുകളിലും ഈ പൂജ നടക്കുന്നു. നാഗദേവതകളെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനും കുടുംബത്തിന്റെ ക്ഷേമത്തിനും പ്രകൃതിയുടെ അനുഗ്രഹത്തിനുമായി നടത്തുന്ന ആരാധനയായാണ് ഇത് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
പഴയകാലത്ത് പല തറവാടുകളിലും സ്വന്തം സർപ്പക്കാവുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആയില്യം നാളിൽ കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുകൂടി കാവ് വൃത്തിയാക്കി പൂജകൾ നടത്തുകയും വിളക്ക് തെളിയിക്കുകയും നാഗദേവതകൾക്ക് വഴിപാടുകൾ സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമായിരുന്നു. ഇത് ഒരു മതചടങ്ങ് മാത്രമല്ല, കുടുംബ ഐക്യത്തിന്റെയും പാരമ്പര്യ സംരക്ഷണത്തിന്റെയും ഭാഗമായിരുന്നു.
കേരളത്തിലെ നിരവധി നാഗക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ആയില്യം ദിനത്തിൽ വലിയ ഭക്തജനത്തിരക്കാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. പ്രത്യേക അഭിഷേകങ്ങൾ, പുഷ്പാർച്ചന, പാലഭിഷേകം, മഞ്ഞൾ സമർപ്പണം തുടങ്ങിയ ചടങ്ങുകൾ നടക്കാറുണ്ട്. ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ പുള്ളുവൻപാട്ടും സർപ്പം തുള്ളലും ഉൾപ്പെടുന്ന തനതായ അനുഷ്ഠാനങ്ങളും നടക്കുന്നു.
ആയില്യം പൂജ പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബന്ധവും ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നു. സർപ്പങ്ങൾ ജീവിക്കുന്ന ആവാസവ്യവസ്ഥയെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത ഈ വിശ്വാസത്തിലൂടെ സമൂഹത്തിൽ ശക്തമായി നിലനിന്നു. അതിനാലാണ് സർപ്പക്കാവുകൾ തലമുറകളായി നശിപ്പിക്കാതെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്.
ഇന്നും കേരളത്തിലെ നിരവധി കുടുംബങ്ങൾ സന്താനലാഭത്തിനും കുടുംബസമാധാനത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനും ഐശ്വര്യത്തിനുമായി ആയില്യം പൂജ നടത്തുന്നു. വിശ്വാസത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ കാലത്തിനനുസരിച്ച് മാറിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും നാഗദേവതകളോടുള്ള ആദരവും സർപ്പക്കാവുകളോടുള്ള ബഹുമാനവും ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു.
ആയില്യം പൂജ കേരളത്തിന്റെ ആത്മീയ പൈതൃകത്തിലെ പ്രധാന അധ്യായമാണ്. പ്രകൃതിയെയും വിശ്വാസത്തെയും ഒരുപോലെ ആദരിക്കുന്ന ഈ ആചാരം കേരളത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക സ്വത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായും വരുംതലമുറകൾക്ക് കൈമാറേണ്ട പൈതൃകമായും തുടരുന്നു.
