രാമായണ യുദ്ധത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ സംഭവങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് നാഗപാശം പ്രയോഗിച്ചത്. രാവണന്റെ മകനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധതന്ത്രത്തിലും ദിവ്യായുധങ്ങളുടെ പ്രയോഗത്തിലും അതുല്യനായ യോദ്ധാവായിരുന്നു. രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും നേരിട്ട് തോൽപ്പിക്കാൻ പ്രയാസമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം നാഗപാശം എന്ന ദിവ്യായുധം പ്രയോഗിച്ചു.
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് അദൃശ്യനായി നിന്ന് മന്ത്രശക്തിയാൽ നാഗപാശം പ്രയോഗിച്ചു. ആയുധം പ്രയോഗിച്ച നിമിഷം തന്നെ അനേകം ദിവ്യസർപ്പങ്ങൾ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ചുറ്റിപ്പിടിച്ചു. സർപ്പങ്ങളുടെ ബന്ധനത്തിൽ ഇരുവരും ചലിക്കാൻ കഴിയാതെ നിലത്ത് വീണു. ഇത് കണ്ട വാനരസേന വലിയ നിരാശയിലായി.
രാമനും ലക്ഷ്മണനും വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും ജാംബവാനും ഉൾപ്പെടെയുള്ള വാനരവീരന്മാർ അതീവ ദുഃഖത്തിലായി. യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി തന്നെ മാറിപ്പോയെന്ന ആശങ്ക എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു. ലങ്കാസേനയിൽ വിജയോത്സാഹം വർധിക്കുകയും ചെയ്തു.
എന്നാൽ നാഗപാശത്തിന് മുകളിൽ മറ്റൊരു ദിവ്യശക്തിയുണ്ടായിരുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനമായ ഗരുഡൻ യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തി. സർപ്പങ്ങളുടെ ശത്രുവായ ഗരുഡന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രം മതിയായിരുന്നു നാഗപാശത്തിന്റെ ശക്തി ഇല്ലാതാകാൻ. സർപ്പങ്ങൾ ഭയന്ന് പിന്മാറി, രാമനും ലക്ഷ്മണനും ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി.
ഗരുഡന്റെ വരവോടെ വാനരസേനയ്ക്ക് വീണ്ടും ആത്മവിശ്വാസം ലഭിച്ചു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയപ്പോൾ ലങ്കയുടെ പ്രതീക്ഷകൾ തകരാൻ തുടങ്ങി. ഈ സംഭവത്തിനുശേഷം യുദ്ധം കൂടുതൽ ശക്തമായി മുന്നേറി.
നാഗപാശത്തിന്റെ സംഭവം രാമായണത്തിൽ ഒരു യുദ്ധതന്ത്രം മാത്രമല്ല, പ്രതിസന്ധിയുടെ ഏറ്റവും ഇരുണ്ട നിമിഷങ്ങളിലും പ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെടരുതെന്ന സന്ദേശം നൽകുന്ന സംഭവമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. എത്ര ശക്തമായ ബന്ധനമുണ്ടായാലും ധർമ്മത്തിന്റെ പക്ഷത്ത് നിൽക്കുന്നവർക്ക് മോചനത്തിനുള്ള വഴി തുറക്കപ്പെടുമെന്ന ആശയവും ഈ സംഭവത്തിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
