1961 ൽ പ്രധാനമന്ത്രി ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പാസാക്കിയ സ്ത്രീധന നിരോധന നിയമം ഇന്ത്യയിലെ സ്ത്രീകളുടെ അവകാശ സംരക്ഷണ ചരിത്രത്തിലെ സുപ്രധാന നിയമങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. വിവാഹത്തിന്റെ പേരിൽ സ്ത്രീയുടെ കുടുംബത്തിൽ നിന്ന് പണമോ സ്വത്തോ മറ്റ് വിലപിടിപ്പുള്ള വസ്തുക്കളോ ആവശ്യപ്പെടുന്ന സ്ത്രീധന സമ്പ്രദായം നിയന്ത്രിക്കുകയും സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ സാമ്പത്തിക ചൂഷണം തടയുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു ഈ നിയമത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം.
ഇന്ത്യയിൽ സ്ത്രീധന സമ്പ്രദായം വർഷങ്ങളായി സമൂഹത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നു. വിവാഹത്തിനായി വധുവിന്റെ കുടുംബത്തിന് വലിയ സാമ്പത്തിക ബാധ്യതകൾ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടി വരികയും സ്ത്രീകൾ പീഡനത്തിനും അതിക്രമങ്ങൾക്കും ഇരയാകുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഇത്തരം സാമൂഹിക അനീതികൾ അവസാനിപ്പിക്കണമെന്ന ആവശ്യം ശക്തമായതോടെയാണ് ഈ നിയമം കൊണ്ടുവന്നത്.
ഈ നിയമപ്രകാരം സ്ത്രീധനം ആവശ്യപ്പെടുന്നതും നൽകുന്നതും സ്വീകരിക്കുന്നതും നിയമവിരുദ്ധമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. വിവാഹത്തിന് മുമ്പും വിവാഹസമയത്തും വിവാഹശേഷവും സ്ത്രീധനം ആവശ്യപ്പെടുന്നത് കുറ്റകരമായ പ്രവൃത്തിയായി നിയമം വ്യക്തമാക്കി. കുറ്റക്കാരായവർക്ക് പിഴയും തടവും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ശിക്ഷകൾ ഏർപ്പെടുത്താനുള്ള വ്യവസ്ഥകളും ഉൾപ്പെടുത്തി.
പിന്നീട് സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ അതിക്രമങ്ങൾ വർധിച്ചതിനെ തുടർന്ന് നിയമം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നതിനായി നിരവധി ഭേദഗതികൾ നടപ്പാക്കി. സ്ത്രീധനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മരണങ്ങളും പീഡനങ്ങളും അന്വേഷിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രത്യേക നിയമ വ്യവസ്ഥകളും ഇന്ത്യൻ ശിക്ഷാനിയമത്തിലും തെളിവ് നിയമത്തിലും ഉൾപ്പെടുത്തി.
ഈ നിയമം സ്ത്രീകളുടെ അവകാശ സംരക്ഷണത്തിന് നിർണായകമായ അടിത്തറ ഒരുക്കിയെങ്കിലും സ്ത്രീധന സമ്പ്രദായം പൂർണമായും ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. സമൂഹത്തിലെ ചില ഭാഗങ്ങളിൽ ഇന്നും സ്ത്രീധന ആവശ്യങ്ങളും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കുറ്റകൃത്യങ്ങളും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ നിയമത്തോടൊപ്പം സാമൂഹിക ബോധവൽക്കരണത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
സ്ത്രീകൾക്ക് സുരക്ഷിതമായ കുടുംബജീവിതവും മാന്യമായ സാമൂഹിക സ്ഥാനവും ഉറപ്പാക്കുന്നതിനുള്ള നിരവധി നിയമപരമായ പരിഷ്കാരങ്ങൾക്ക് ഈ നിയമം വഴിയൊരുക്കി. പിന്നീട് കുടുംബാതിക്രമം, സ്ത്രീസുരക്ഷ, ലൈംഗിക പീഡനം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിയമങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും ഇത് പ്രചോദനമായി.
1961 ലെ സ്ത്രീധന നിരോധന നിയമം ഇന്ത്യയിലെ സ്ത്രീസമത്വത്തിന്റെയും സാമൂഹിക പരിഷ്കാരത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിലെ പ്രധാന നാഴികക്കല്ലാണ്. ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പാസാക്കിയ ഈ നിയമം സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിനെതിരെ ശക്തമായ നിയമപരമായ സന്ദേശം നൽകുകയും സ്ത്രീകളുടെ അവകാശ സംരക്ഷണത്തിന് ദീർഘകാല അടിത്തറ ഒരുക്കുകയും ചെയ്ത ചരിത്രപ്രധാനമായ നിയമമായി ഇന്നും വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
