1956 ൽ പ്രധാനമന്ത്രി ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പാസാക്കിയ സംസ്ഥാന പുനഃസംഘടന നിയമം ഇന്ത്യയുടെ ഭരണചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ നിയമങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഭാഷാപരമായ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ അതിർത്തികൾ പുനർനിർണയിക്കുകയും രാജ്യത്തിന്റെ ഫെഡറൽ ഭരണസംവിധാനത്തിന് കൂടുതൽ സ്ഥിരത നൽകുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു ഈ നിയമത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം.
സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിച്ചതിന് ശേഷം ഇന്ത്യയിലെ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ അതിർത്തികൾ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്തെയും നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിലായിരുന്നു. പല പ്രദേശങ്ങളിലും ഒരേ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ജനങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സംസ്ഥാനങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇതുമൂലം ഭാഷാപരമായ സംസ്ഥാനങ്ങൾ രൂപീകരിക്കണമെന്ന ആവശ്യം ശക്തമായി ഉയർന്നു.
1953 ൽ ആന്ധ്ര സംസ്ഥാനം രൂപീകരിച്ചതോടെ ഭാഷാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംസ്ഥാന പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് കൂടുതൽ പിന്തുണ ലഭിച്ചു. തുടർന്ന് കേന്ദ്ര സർക്കാർ സംസ്ഥാന പുനഃസംഘടന കമ്മീഷനെ നിയമിച്ചു. കമ്മീഷന്റെ ശുപാർശകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് 1956 ലെ നിയമം പാസാക്കിയത്.
ഈ നിയമത്തിലൂടെ ഇന്ത്യയുടെ ഭൂപടത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചു. നിരവധി പഴയ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ അതിർത്തികൾ പുനർനിർണയിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ സംസ്ഥാനങ്ങൾ രൂപംകൊള്ളുകയും ചെയ്തു. സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ എണ്ണം പുനഃക്രമീകരിക്കുകയും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളുടെ ഘടനയും മാറ്റുകയും ചെയ്തു.
കേരളത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിലും ഈ നിയമം ചരിത്രപരമായ പങ്കുവഹിച്ചു. തിരുവിതാംകൂർ കൊച്ചി സംസ്ഥാനവും മദ്രാസ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന മലബാർ ജില്ലയും ഒന്നിച്ചാണ് 1956 നവംബർ 1 ന് കേരള സംസ്ഥാനം രൂപംകൊണ്ടത്. അതിനാൽ എല്ലാ വർഷവും നവംബർ 1 കേരളപ്പിറവി ദിനമായി ആഘോഷിക്കുന്നു.
സംസ്ഥാന പുനഃസംഘടന നിയമം ഭരണസൗകര്യം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ജനങ്ങൾക്ക് സ്വന്തം ഭാഷയിൽ ഭരണസേവനങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രാദേശിക സംസ്കാരത്തിനും ഭാഷയ്ക്കും കൂടുതൽ അംഗീകാരം ലഭിക്കുന്നതിനും ഈ നിയമം സഹായകമായി.
ഭാഷാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങൾ രൂപീകരിച്ചതിലൂടെ ദേശീയ ഐക്യം തകരുമെന്ന് ചില ആശങ്കകൾ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, പിന്നീട് ഇന്ത്യയുടെ ഫെഡറൽ സംവിധാനത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിൽ ഈ തീരുമാനം വലിയ പങ്കുവഹിച്ചതായി വിലയിരുത്തപ്പെട്ടു.
1956 ലെ സംസ്ഥാന പുനഃസംഘടന നിയമം ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ, ഭരണ, സാമൂഹിക ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള നിയമങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടപ്പിലാക്കിയ ഈ നിയമം ഇന്ത്യൻ ഫെഡറൽ സംവിധാനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ഭാഷാ വൈവിധ്യത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് ദേശീയ ഐക്യം കൂടുതൽ ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത ചരിത്രപ്രധാനമായ നിയമമായി ഇന്നും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
