2018 ഓഗസ്റ്റിൽ കേരളം അതിന്റെ ആധുനിക ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങളിലൊന്ന് നേരിട്ടു. ദിവസങ്ങളോളം നീണ്ടുനിന്ന അതിശക്തമായ മഴ, നദികളുടെ കരകവിഞ്ഞൊഴുക്ക്, ഉരുൾപൊട്ടലുകൾ, അണക്കെട്ടുകളിൽ നിന്നുള്ള ജലവിസർജനം എന്നിവ ഒരേസമയം സംഭവിച്ചതോടെ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും വെള്ളത്തിനടിയിലായി. ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളെ ദുരിതാശ്വാസ ക്യാമ്പുകളിലേക്ക് മാറ്റേണ്ടിവന്നു. നൂറുകണക്കിന് ജീവനുകൾ നഷ്ടമായി. റോഡുകൾ, പാലങ്ങൾ, കൃഷിയിടങ്ങൾ, വീടുകൾ, പൊതുസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് വൻ നാശനഷ്ടമുണ്ടായി.

ഈ പ്രളയത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത, അത് ഒരു ജില്ലയിലെ മാത്രം ദുരന്തമായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്. തിരുവനന്തപുരം മുതൽ കാസർകോട് വരെ കേരളത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം ജില്ലകളെയും ഇത് ബാധിച്ചു. പ്രളയവും ഉരുൾപൊട്ടലും ഒരേസമയം പല മേഖലകളിലും ഉണ്ടായതോടെ രക്ഷാപ്രവർത്തനങ്ങൾ അതീവ ദുഷ്കരമായി.

ഈ ദുരന്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രസക്തി കേരളത്തിന്റെ ദുരന്തനിവാരണ സംവിധാനത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാക്കിയെന്നതാണ്. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, അതിശക്തമായ മഴ, നദീതട അധിനിവേശം, മലനിരകളിലെ അനിയന്ത്രിത നിർമ്മാണം, ഖനനം, ഭൂവിനിയോഗം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ സംസ്ഥാനത്ത് ശക്തമായി. വികസനവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കണമെന്ന് പൊതുസമൂഹം ഗൗരവമായി ചർച്ച ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.

രാഷ്ട്രീയമായി ഈ പ്രളയം കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിവാദങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറി. അണക്കെട്ടുകളിൽ നിന്ന് വെള്ളം തുറന്നുവിടാനുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ സമയബന്ധിതമായിരുന്നോ എന്ന ചോദ്യം ശക്തമായി ഉയർന്നു. ചില വിദഗ്ധർ അസാധാരണമായ മഴയെയാണ് പ്രധാന കാരണം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്. മറ്റുചിലർ അണക്കെട്ടുകളുടെ ഏകോപിത നിയന്ത്രണത്തിൽ വീഴ്ച സംഭവിച്ചുവെന്നും വാദിച്ചു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനവും ഒഴിപ്പിക്കൽ നടപടികളും മതിയായിരുന്നോയെന്ന ചർച്ചയും ഏറെക്കാലം തുടർന്നു.

പ്രളയാനന്തര പുനർനിർമാണവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ വിഷയമായി. “കേരളത്തെ പുനർനിർമിക്കുക” എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ സർക്കാർ വിവിധ പദ്ധതികൾ പ്രഖ്യാപിച്ചു. പ്രതിപക്ഷം ധനവിനിയോഗം, പുനരധിവാസത്തിന്റെ വേഗം, നഷ്ടപരിഹാര വിതരണം എന്നിവയിൽ വിമർശനങ്ങൾ ഉന്നയിച്ചു. കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന ബന്ധം, ദുരന്തസഹായത്തിന്റെ അളവ്, വിദേശസഹായം സ്വീകരിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നയങ്ങൾ എന്നിവയും ദേശീയതലത്തിൽ ചർച്ചയായി.

ഈ ദുരന്തത്തിനിടെ കേരള സമൂഹത്തിന്റെ ഐക്യവും ലോകശ്രദ്ധ നേടി. മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ സ്വന്തം ബോട്ടുകളുമായി രക്ഷാപ്രവർത്തനത്തിന് ഇറങ്ങിയത് പ്രളയത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക ചിത്രമായി മാറി. സൈന്യം, നാവികസേന, വ്യോമസേന, ദേശീയ ദുരന്തനിവാരണ സേന, അഗ്നിരക്ഷാസേന, പൊലീസ്, സന്നദ്ധസംഘടനകൾ, സാധാരണ ജനങ്ങൾ എന്നിവർ ഒരുമിച്ച് നടത്തിയ രക്ഷാപ്രവർത്തനങ്ങൾ രാജ്യവ്യാപകമായി പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടു.

2018-ലെ മഹാപ്രളയത്തിന് ശേഷം കേരളം കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധ വികസനം, ദുരന്ത മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനം, നദീതട മാനേജ്മെന്റ്, ഉരുൾപൊട്ടൽ സാധ്യതാ മേഖലകളുടെ മാപ്പിങ്, ദുരന്തസന്നദ്ധത പരിശീലനം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകാൻ തുടങ്ങി. പിന്നീട് ഉണ്ടായ വെള്ളപ്പൊക്കങ്ങളിലും ഉരുൾപൊട്ടലുകളിലും ഈ അനുഭവങ്ങൾ ഭരണനിർണയങ്ങളെ സ്വാധീനിച്ചു.

ചരിത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ 2018-ലെ മഹാപ്രളയം ഒരു പ്രകൃതിദുരന്തം മാത്രമായിരുന്നില്ല. വികസനനയം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ഭരണക്ഷമത, രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയെ ഒരേസമയം ചോദ്യം ചെയ്ത സംഭവമായിരുന്നു അത്. ആ ദുരന്തം കേരളത്തിന്റെ ഭൂപ്രകൃതിയെ മാത്രമല്ല, ഭരണചിന്തയെയും പൊതുസംവാദത്തെയും ദീർഘകാലത്തേക്ക് മാറ്റിമറിച്ചു.