2006 ൽ പ്രധാനമന്ത്രി ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പാസാക്കിയ വനാവകാശ നിയമം ഇന്ത്യയിലെ ആദിവാസികളുടെയും പരമ്പരാഗത വനവാസികളുടെയും ഭൂമിയുടെയും വനവിഭവങ്ങളുടെയും അവകാശങ്ങൾ നിയമപരമായി അംഗീകരിച്ച ചരിത്രപ്രധാനമായ നിയമമാണ്. ദീർഘകാലമായി വനപ്രദേശങ്ങളിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുകയും ചരിത്രപരമായ അനീതികൾ പരിഹരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു ഈ നിയമത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം.
ഈ നിയമം നിലവിൽ വരുന്നതിന് മുമ്പ് നിരവധി ആദിവാസി കുടുംബങ്ങൾ തലമുറകളായി വനപ്രദേശങ്ങളിൽ താമസിച്ചിരുന്നെങ്കിലും ഭൂമിയുടെ നിയമപരമായ ഉടമസ്ഥാവകാശം അവർക്കുണ്ടായിരുന്നില്ല. വനസംരക്ഷണ നിയമങ്ങൾ കാരണം പലപ്പോഴും അവർ കുടിയൊഴിപ്പിക്കപ്പെടുകയോ ഉപജീവന മാർഗങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുകയോ ചെയ്തിരുന്നു.
വനാവകാശ നിയമം വ്യക്തിഗതമായും കൂട്ടായും ഭൂമിയിലും വനവിഭവങ്ങളിലും അവകാശം അംഗീകരിച്ചു. കൃഷി ചെയ്തിരുന്ന വനഭൂമിയിൽ താമസിക്കുന്ന അർഹരായ കുടുംബങ്ങൾക്ക് ഭൂമിയുടെ അവകാശം നൽകുന്നതിനുള്ള വ്യവസ്ഥയും ഉൾപ്പെടുത്തി. കൂടാതെ വനത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ചെറുവനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനും ഉപയോഗിക്കാനും വിൽക്കാനും അവകാശം ഉറപ്പാക്കി.
ഗ്രാമസഭയ്ക്ക് നിയമത്തിൽ പ്രധാന പങ്ക് നൽകി. വനാവകാശം സംബന്ധിച്ച അപേക്ഷകൾ പരിശോധിക്കുകയും അർഹത നിർണയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയിൽ ഗ്രാമസഭയുടെ തീരുമാനത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകി. ഇതിലൂടെ പ്രാദേശിക ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം വർധിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു ലക്ഷ്യം.
വനസംരക്ഷണവും ജനങ്ങളുടെ ഉപജീവനവും തമ്മിൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തുന്നതിനും ഈ നിയമം പ്രാധാന്യം നൽകി. വനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്ക് ഉത്തരവാദിത്വവും പങ്കാളിത്തവും നൽകുന്ന സമീപനമാണ് നിയമം സ്വീകരിച്ചത്.
അതേസമയം നിയമത്തിന്റെ നടപ്പാക്കലിൽ പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും വെല്ലുവിളികൾ നേരിട്ടു. അപേക്ഷകൾ നിരസിക്കൽ, ഭൂമിയുടെ അളവ് നിർണയിക്കുന്നതിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ, ഭരണപരമായ കാലതാമസം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് നിരവധി പരാതികൾ ഉയർന്നു. എന്നിരുന്നാലും ആദിവാസി അവകാശങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഈ നിയമം നിർണായക മുന്നേറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
2006 ലെ വനാവകാശ നിയമം ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക നീതിയുടെയും പരിസ്ഥിതി ഭരണത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിലെ സുപ്രധാന നിയമങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടപ്പിലാക്കിയ ഈ നിയമം ആദിവാസികളുടെയും പരമ്പരാഗത വനവാസികളുടെയും അവകാശങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുകയും വികസനവും വനസംരക്ഷണവും തമ്മിൽ കൂടുതൽ സന്തുലിതമായ സമീപനം രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്ത ചരിത്രപ്രധാനമായ നിയമമായി ഇന്നും വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
