2002 സെപ്റ്റംബർ 10-ന് ബിഹാറിലെ ഔറംഗാബാദ് ജില്ലയിലെ റഫിഗഞ്ചിന് സമീപം നടന്ന രാജധാനി എക്സ്പ്രസ് ദുരന്തം ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാന റെയിൽ അപകടങ്ങളിലൊന്നായി ചരിത്രത്തിൽ ഇടംപിടിച്ചു. ന്യൂഡൽഹിയിൽ നിന്ന് ഹൗറയിലേക്ക് പോവുകയായിരുന്ന രാജധാനി എക്സ്പ്രസ് ധാവേ നദിക്ക് കുറുകെയുള്ള പാലം കടന്നുപോകുന്നതിനിടെ പാളം തെറ്റുകയായിരുന്നു. അപകടത്തിൽ ഏകദേശം 120 പേർ കൊല്ലപ്പെടുകയും 150-ലധികം പേർക്ക് പരിക്കേൽക്കുകയും ചെയ്തു.
അർധരാത്രിയോടെ നടന്ന അപകടത്തിൽ എൻജിനും നിരവധി ബോഗികളും പാലത്തിൽ നിന്ന് താഴെയുള്ള നദിയിലേക്ക് പതിച്ചു. ചില കോച്ചുകൾ പാലത്തിൽ തൂങ്ങിയ നിലയിലായപ്പോൾ മറ്റുചിലത് വെള്ളത്തിലേക്ക് മറിഞ്ഞു. രാത്രിയായതിനാൽ അപകടത്തിന്റെ വ്യാപ്തി ആദ്യം മനസ്സിലാക്കാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല. യാത്രക്കാരിൽ പലരും ഉറക്കത്തിലായിരുന്നതിനാൽ രക്ഷപ്പെടാൻ അവസരം ലഭിച്ചില്ല.
അപകടവിവരം ലഭിച്ചതോടെ റെയിൽവേ, സൈന്യം, ദേശീയ-സംസ്ഥാന ദുരന്തനിവാരണ സംഘങ്ങൾ, പോലീസ്, പ്രാദേശിക ഗ്രാമവാസികൾ എന്നിവർ ചേർന്ന് വലിയ രക്ഷാപ്രവർത്തനം നടത്തി. നദിയിലേക്ക് ഇറങ്ങി ബോഗികളിൽ കുടുങ്ങിയവരെ പുറത്തെടുക്കാൻ മണിക്കൂറുകളോളം ശ്രമിക്കേണ്ടി വന്നു. സമീപ ആശുപത്രികളിൽ അടിയന്തര ചികിത്സാസൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കി പരിക്കേറ്റവരെ വിവിധ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റി.
അപകടത്തിന്റെ കാരണം സംബന്ധിച്ച് വിവിധ അന്വേഷണങ്ങൾ നടന്നു. പാലത്തിന്റെ ഘടന, ട്രാക്കിന്റെ അവസ്ഥ, അട്ടിമറി സാധ്യത എന്നിവ പരിശോധിച്ചു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ സ്ഫോടനസാധ്യതയും സംശയിച്ചിരുന്നെങ്കിലും പിന്നീട് വ്യക്തമായ തെളിവുകൾ ലഭിച്ചില്ല. സംഭവത്തെ തുടർന്ന് പാലങ്ങളുടെയും റെയിൽപാതകളുടെയും സുരക്ഷയെക്കുറിച്ച് രാജ്യവ്യാപകമായി ചർച്ചകൾ ഉയർന്നു.
റഫിഗഞ്ച് ദുരന്തത്തിന് ശേഷം ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേ പ്രധാന പാലങ്ങളുടെ സുരക്ഷാ പരിശോധന കൂടുതൽ കർശനമാക്കി. റെയിൽപാതകളുടെ സാങ്കേതിക പരിശോധന, പാലങ്ങളുടെ സ്ഥിരം നിരീക്ഷണം, ദുരന്തസമയത്തെ രക്ഷാപ്രവർത്തനത്തിനുള്ള പ്രത്യേക സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തി. അതിവേഗ ട്രെയിനുകൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന റൂട്ടുകളിലെ സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡങ്ങളും പുനഃപരിശോധിച്ചു.
റഫിഗഞ്ച് രാജധാനി എക്സ്പ്രസ് ദുരന്തം ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേയ്ക്ക് വലിയ മുന്നറിയിപ്പായി മാറി. രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമുള്ള ട്രെയിനുകൾ പോലും അപകടങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തമല്ലെന്ന യാഥാർഥ്യം ഈ സംഭവം തെളിയിച്ചു. യാത്രക്കാരുടെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാൻ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ നിരന്തര പരിപാലനവും കർശനമായ സുരക്ഷാ പരിശോധനയും അനിവാര്യമാണെന്ന സന്ദേശം ഈ ദുരന്തം ഇന്നും നൽകുന്നു.
