1973 ൽ പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പാസാക്കിയ ക്രിമിനൽ നടപടിച്ചട്ട നിയമം ഇന്ത്യയിലെ ക്രിമിനൽ നീതിന്യായ സംവിധാനത്തിന്റെ പ്രധാന അടിസ്ഥാന നിയമങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. കുറ്റകൃത്യങ്ങളുടെ അന്വേഷണം, അറസ്റ്റ്, ജാമ്യം, വിചാരണ, ശിക്ഷ നടപ്പാക്കൽ എന്നിവയ്ക്ക് ഏകീകൃതവും വ്യക്തവുമായ നിയമനടപടികൾ നിശ്ചയിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഈ നിയമത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം.
ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന പഴയ നടപടിച്ചട്ടം കാലാനുസൃതമായി പരിഷ്കരിക്കേണ്ട ആവശ്യം ശക്തമായിരുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാപരമായ മൂല്യങ്ങൾക്കും മനുഷ്യാവകാശ തത്വങ്ങൾക്കും അനുസൃതമായ ഒരു പുതിയ നടപടിച്ചട്ടം ആവശ്യമായതോടെയാണ് 1973 ലെ നിയമം നിലവിൽ വന്നത്. ഇത് 1974 ഏപ്രിൽ 1 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നു.
ഈ നിയമം പൊലീസ് അന്വേഷണം എങ്ങനെ നടത്തണം, എപ്പോൾ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാം, പ്രതിയുടെ അവകാശങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്, കോടതികളുടെ അധികാരപരിധി എങ്ങനെയാണ്, ജാമ്യം നൽകേണ്ട സാഹചര്യങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ് എന്നീ വിഷയങ്ങളിൽ വിശദമായ വ്യവസ്ഥകൾ കൊണ്ടുവന്നു.
കുറ്റകൃത്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് വിവിധ കോടതികളുടെ അധികാരങ്ങൾ നിയമം വ്യക്തമായി നിർവചിച്ചു. മജിസ്ട്രേറ്റ് കോടതികൾ, സെഷൻസ് കോടതികൾ, ഹൈക്കോടതികൾ എന്നിവയുടെ അധികാരങ്ങളും നടപടിക്രമങ്ങളും ഇതിലൂടെ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടു.
സ്ത്രീകൾക്കും കുട്ടികൾക്കും മറ്റ് ദുർബല വിഭാഗങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ നിയമപരമായ സംരക്ഷണം നൽകുന്ന നിരവധി വ്യവസ്ഥകളും ഈ നിയമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. കുറ്റകൃത്യങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നതിലും വിചാരണ നടത്തുന്നതിലും നീതിയും സുതാര്യതയും ഉറപ്പാക്കാൻ നടപടിക്രമങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തി.
കാലക്രമേണ ഈ നിയമത്തിൽ നിരവധി ഭേദഗതികൾ നടപ്പാക്കി. പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ കുറ്റകൃത്യങ്ങൾ, ലൈംഗികാതിക്രമ കേസുകൾ, ഇരകളുടെ അവകാശങ്ങൾ, വീഡിയോ കോൺഫറൻസിലൂടെ വിചാരണ, സാക്ഷി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സുപ്രധാന മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു.
2023 ൽ ഇന്ത്യ ക്രിമിനൽ നിയമങ്ങളിൽ വലിയ പരിഷ്കാരം നടപ്പാക്കിയതോടെ 1973 ലെ ക്രിമിനൽ നടപടിച്ചട്ട നിയമത്തിന് പകരമായി ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിത കൊണ്ടുവന്നു. എന്നിരുന്നാലും അരനൂറ്റാണ്ടിലേറെക്കാലം ഇന്ത്യയുടെ ക്രിമിനൽ നീതിന്യായ സംവിധാനത്തെ നയിച്ച അടിസ്ഥാന നിയമമായി 1973 ലെ നിയമം ചരിത്രത്തിൽ പ്രത്യേക സ്ഥാനം നിലനിർത്തുന്നു.
1973 ലെ ക്രിമിനൽ നടപടിച്ചട്ട നിയമം ഇന്ത്യയിലെ നിയമഭരണത്തിന്റെയും നീതിന്യായ സംവിധാനത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിലെ പ്രധാന നാഴികക്കല്ലാണ്. ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പാസാക്കിയ ഈ നിയമം അന്വേഷണം മുതൽ വിധിന്യായം വരെ ക്രിമിനൽ നടപടികൾക്ക് വ്യക്തമായ നിയമപരമായ ചട്ടക്കൂട് ഒരുക്കുകയും ഇന്ത്യൻ നീതിന്യായ സംവിധാനത്തെ ദീർഘകാലം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്ത ചരിത്രപ്രധാനമായ നിയമമായി ഇന്നും വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
