2009 ൽ പ്രധാനമന്ത്രി ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പാസാക്കിയ വിദ്യാഭ്യാസ അവകാശ നിയമം ഇന്ത്യയിലെ കുട്ടികൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു നിയമപരമായ അവകാശമായി ഉറപ്പാക്കിയ ചരിത്രപ്രധാനമായ നിയമമാണ്. 6 മുതൽ 14 വയസ്സ് വരെയുള്ള എല്ലാ കുട്ടികൾക്കും സൗജന്യവും നിർബന്ധിതവുമായ പ്രാഥമിക വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുക എന്നതായിരുന്നു ഈ നിയമത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം.
ഈ നിയമത്തിന് മുമ്പ് വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണഘടനയിൽ ഒരു നയനിർദേശ തത്വമായിരുന്നുവെങ്കിലും എല്ലാ കുട്ടികൾക്കും അത് ഉറപ്പാക്കുന്ന വ്യക്തമായ നിയമം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. 2002 ലെ ഭരണഘടനാ ഭേദഗതിയിലൂടെ വിദ്യാഭ്യാസം അടിസ്ഥാന അവകാശമായി പ്രഖ്യാപിച്ചതിനെ തുടർന്ന് അതിന്റെ പ്രായോഗിക നടപ്പാക്കലിനായാണ് 2009 ലെ വിദ്യാഭ്യാസ അവകാശ നിയമം കൊണ്ടുവന്നത്.
നിയമപ്രകാരം സമീപപ്രദേശത്തുള്ള സ്കൂളിൽ ഓരോ കുട്ടിക്കും പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കേണ്ടത് സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വമായി. സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന കുടുംബങ്ങളിലെ കുട്ടികൾക്കും വിദ്യാഭ്യാസം ലഭ്യമാക്കാൻ സ്വകാര്യ അംഗീകൃത സ്കൂളുകളിൽ 25 ശതമാനം സീറ്റുകൾ സംവരണം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള വ്യവസ്ഥയും ഉൾപ്പെടുത്തി.
സ്കൂളുകളുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ, അധ്യാപക യോഗ്യത, ക്ലാസ് മുറികളുടെ നിലവാരം, വിദ്യാർത്ഥി അധ്യാപക അനുപാതം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച മാനദണ്ഡങ്ങളും നിയമം നിശ്ചയിച്ചു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ നിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്താനും എല്ലാ കുട്ടികൾക്കും തുല്യ അവസരം നൽകാനും ഈ വ്യവസ്ഥകൾ സഹായിച്ചു.
കുട്ടികളെ ശാരീരികമായി ശിക്ഷിക്കുന്നതും മാനസികമായി പീഡിപ്പിക്കുന്നതും നിയമം നിരോധിച്ചു. പ്രാഥമിക വിദ്യാഭ്യാസ കാലഘട്ടത്തിൽ കുട്ടികളെ അനാവശ്യമായി പുറത്താക്കുകയോ പരീക്ഷയിൽ പരാജയത്തിന്റെ പേരിൽ തടയുകയോ ചെയ്യരുതെന്ന സമീപനവും ഈ നിയമം സ്വീകരിച്ചു.
ഈ നിയമം ഇന്ത്യയിലെ സ്കൂൾ പ്രവേശന നിരക്ക് ഉയർത്തുന്നതിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ സാമൂഹിക ഉൾക്കൊള്ളൽ വർധിപ്പിക്കുന്നതിലും പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. എന്നാൽ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ കുറവ്, അധ്യാപക ഒഴിവുകൾ, പഠന നിലവാരം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വെല്ലുവിളികൾ പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും തുടരുന്നതായി പിന്നീട് വിവിധ പഠനങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
2009 ലെ വിദ്യാഭ്യാസ അവകാശ നിയമം ഇന്ത്യയിലെ സാമൂഹിക വികസന ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നിയമങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടപ്പിലാക്കിയ ഈ നിയമം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു അടിസ്ഥാന അവകാശമായി പ്രായോഗികമായി നടപ്പാക്കുകയും രാജ്യത്തെ കുട്ടികളുടെ ഭാവിക്ക് ശക്തമായ നിയമപരമായ അടിത്തറ ഒരുക്കുകയും ചെയ്ത ചരിത്രപ്രധാനമായ നിയമമായി ഇന്നും വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
